मनोज जरांगे पाटलांचा प्रभाव की पदवीधरांची नाराजी? मराठवाड्यात शरद पवारांच्या राष्ट्रवादीचा विजय; शिंदेसेनेच्या राजकीय भूमिकेची चर्चा!

जनप्रतिसाद एक्सप्रेस | विशेष वृत्त

रावण दहन नव्हे, तर पूजन! सांगोळा गावात २०० वर्षांहून अधिक काळाची अनोखी परंपरा

दहा तोंडी रावणाच्या मूर्तीची दसऱ्याला पूजा; देशभरातील परंपरेपेक्षा वेगळे धार्मिक-सांस्कृतिक वैशिष्ट्य

अकोला | जनप्रतिसाद एक्सप्रेस

दसरा म्हटला की डोळ्यांसमोर येते ते रावणदहन आणि वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचा उत्सव! मात्र महाराष्ट्रातील अकोला जिल्ह्यातील सांगोळा गावात दसऱ्याचे चित्र काहीसे वेगळे आहे. येथे रावणाचे दहन करण्याऐवजी दहा तोंडी रावणाच्या प्राचीन मूर्तीचे पूजन केले जाते. दोनशे वर्षांहून अधिक काळापासून ही परंपरा सुरू असल्याचे सांगितले जाते. 

त्यामुळे सांगोळा गावातील रावणपूजनाची परंपरा विशेष चर्चेचा विषय ठरते.

रावणाच्या मूर्तीचे वेगळेपण

सांगोळा गावातील रावणाच्या मूर्तीला दहा तोंडे, वीस डोळे आणि वीस हात असल्याचे वृत्तांतांत नमूद आहे. या मूर्तीला स्थानिक ग्रामस्थ श्रद्धेचे स्थान देतात. दसऱ्याच्या दिवशी मूर्तीचे पूजन आणि आरती करून ही परंपरा जपली जाते. देशातील अनेक ठिकाणी रावणदहन केले जात असताना येथे रावणपूजन केले जाणे हे या गावाचे वेगळे वैशिष्ट्य आहे.

मूर्तीच्या स्थापनेमागे रंजक आख्यायिका

स्थानिक लोकपरंपरेनुसार, सुमारे दोनशे वर्षांपूर्वी एका शिल्पकाराकडून ऋषींच्या मूर्तीऐवजी दहा तोंडी रावणाची मूर्ती तयार झाली. ही मूर्ती बैलगाडीतून गावात आणली जात असताना गावाच्या वेशीवर बैल पुढे जाण्यास तयार झाले नाहीत, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. त्यानंतर त्याच ठिकाणी मूर्तीची स्थापना करण्यात आली, असे स्थानिकांकडून सांगितले जाते.

मात्र या कथेला स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नसल्याने ती स्थानिक आख्यायिका म्हणूनच पाहणे योग्य ठरेल.

रावणाच्या विद्वत्तेचे आणि शिवभक्तीचे स्मरण

रामायणातील रावण हा सीताहरणामुळे अधर्माचे प्रतीक मानला जातो. मात्र त्याचबरोबर तो विद्वान, तपस्वी आणि भगवान शंकराचा निस्सीम भक्त असल्याचेही धार्मिक कथांमध्ये वर्णन आहे. सांगोळा येथील परंपरेत रावणाच्या याच गुणांचे स्मरण केले जाते, अशी स्थानिक धारणा आहे.

या पूजनामागे केवळ एका पौराणिक पात्राची पूजा नसून, त्याच्या व्यक्तिमत्त्वातील विविध पैलूंकडे पाहण्याची दृष्टी असल्याचे ग्रामस्थांच्या श्रद्धेतून दिसून येते.

परंपरेतून जपला जातो सांस्कृतिक वारसा

पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या धार्मिक परंपरा या गावांच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग असतात. सांगोळा गावातील रावणपूजन ही अशीच एक वेगळी परंपरा आहे. दसऱ्याचा सण साजरा करण्याची प्रत्येक भागातील पद्धत वेगळी असू शकते, याची जाणीव ही परंपरा करून देते.

जनप्रतिसाद एक्सप्रेसचा विशेष दृष्टिकोन : रावणदहन असो वा रावणपूजन, दसऱ्याच्या सणातून चांगल्या गुणांचा स्वीकार आणि वाईट प्रवृत्तींचा त्याग करण्याचा संदेश महत्त्वाचा आहे. सांगोळा गावातील ही अनोखी परंपरा महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वैविध्याची ओळख करून देते.